Pokazywanie postów oznaczonych etykietą kasa. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą kasa. Pokaż wszystkie posty

piątek, 18 września 2026

Dlaczego nie kupię nowej "Lalki"?

Najprościej byłoby stwierdzić: nie znoszę odgrzewanych kotletów. A co dopiero kotletów odsmażanych w nadmiarze. Od wielu miesięcy, zanim produkcje „Lalki” zbliżyły się do ekranu, sieć siała fotosami nie dając zapomnieć twarzy dwóch nowych Wokulskich. Na przemian żenują najbardziej wzięci aktorzy. Przebrany w kostium z epoki Dorociński Marcin (a temu żadna charakteryzacja nie pomoże w zamaskowaniu wizerunku zblazowanego wychowawcy z poprawczaka) oraz wbity w szerszy fraczek Tomasz Schuchardt (o powierzchowności ojca kierowcy, z przylepionym do wargi petem i w podkoszulku do bicia żony). Nawet kaprawemu oku trudno zobaczyć w Tomaszu kupca i to szlacheckiego pochodzenia. Przesyt medialny tych wizerunków prowadzi do mdłości, ale ciągle jakby mało, więc raczy się potencjalnego klienta twarzą Sandry Drzymalskiej, której subtelność kojarzy się raczej z sutereną niż z domem arystokracji. Buźka Kamili Urzędowskiej przywodzi na myśl raczej kicz lalki porcelanowej z kredensu niż twarz kobiety z obiegiem krwi błękitnej. Ale jakie to ma znaczenie, gdy trwa nakręcanie potencjalnego widza i zapowiada  się dym mniej lub bardziej sensownych dyskusji. Chyba za długo już żyję, żeby nie wiedzieć, że wszystko to ma nakręcić znaczącą kasę, a że na chucpie? Cóż lepiej sprzeda się w kartoflanym raju?
 
    Pozostając w obrębie metaforyki kuchennej, można powiedzieć, że serwuje się widzowi naraz film i serial, jak dwa podobne dania drugie, bez szansy na zupy i przystawki. To tak, jakby wrzucić na jedną patelnię te same stare kotlety babci Malwinki, z tym, że ciocia Helenka część za chwilę poleje sosem curry, a ciocia Lusia kokosowo-imbirowym. I obie zachwalać będą nowe dania, choć wyczujemy w nich smaczek przydługiej inkubacji i fakt, że zwyczajnie ciągną lodówą. Tymczasem ciocie pochylone nad blatem wypatrywać będą zachwytu i aplauzu.

    Moda jednak nastała na przeróżne próby opowiedzenia od nowa, z ducha „znacie? to posłuchajcie i zapłaćcie raz jeszcze” i nikt nie pyta o sens. Dało się pokazać animowanych „Chłopów” z sukcesem i zajefajną muzą? Niektórzy uznali to nawet za nowość (choć tu oddajmy przynajmniej szacunek nowatorskiej formie) Czemu nie pójść dalej? Tym bardziej, że powieść Prusa najważniejszą polską jest i basta. I nikt nie napisał „Lalki” na miarę XX wieku, choć cała krytyka literacka jęczała w ostatnich dekadach poprzedniego stulecia i rozlewała łzy nad brakiem tak wiekopomnego dzieła na miarę naszego czasu. Tyle że filmowe wersje były wystarczająco nośne i pełne. Najpierw Wojciech Jerzy Has wcielił Mariusza Dmochowskiego w rolę Stanisława Wokulskiego w 1968 roku, później Ryszard Ber zrealizował serial w 1977r. z genialnym Jerzym Kamasem w roli warszawskiego kupca. Możemy zatem tylko przypuszczać, że twórcy dwudziestopierwszowiecznych wersji filmu i serialu, obstawiają wysoko niewiedzę i zaślepienie pokoleń od późnych X-ów przez Zetki i Igreki aż do Alf. Wcisną z odpowiednią siłą „produkt lalkopodobny”, przerobiony na miarę aktualnych prędkości, zmian obyczajowych, mód politycznych i społecznych, puszczając zaropiałe ignorancją oko tak do widza, jak do oryginału powieści.

Nie sądziłem, że będę miał ochotę o tym pisać, pierwotnie uznając, że szkoda psuć klawisze na chwyty pseudoartystyczne tego typu. Nie zamierzałem z kilku powodów. Uznałem przede wszystkim, że nie będę się wypowiadał, żeby nie dołączyć do hurmy poruszonych pozornym wydarzeniem, zarówno tych „na tak”, jak i rzeszy ustawionych „na nie”. Takie wzloty naciąganego przedsięwzięcia nie budują kultury tego narodu, wywołują jedynie gównoburzę na chwilę, gdyż są wynikiem manipulacji marketingowych, podszytych pozorem przybliżania klasyki ludowi. A jak mawia prawa strona sceny politycznej i jej czołowy bulterier: „ciemny lud wszystko kupi”. Ale nie chciałem zabierać głosu także ze względu na brak obiektywizmu, no i skoro nie chcę oglądać, to czemu mam się wypowiadać? Ostatecznie uznałem, że należy napisać coś nie tyle o tym, jak to jest zrobione, co raczej po co się robi. Zwłaszcza, że są mądrzejsi ode mnie, którzy wypunktują bezpośrednie słabości realizacji po rzetelnym obejrzeniu. I tu już bardzo szybko z pomocą przyszedł post pisarza Jerzego Sosnowskiego. Na temat serialu Pawła Maślony przeczytałem niemal na gorąco (FB w dniu 17 września 2026):

scenariusz robi wrażenie, że napisał go jakiś zarozumiały licealista, który trochę wie o przeszłości (film jest w końcu kostiumowy, a dekoracje starają się realistycznie oddać epokę), a czego nie wie, to sobie dośpiewał, niczego już w źródłach czy ikonografii nie sprawdzając. Na przykład: czy Orzeszkowa mogła rezydować wtedy w Warszawie (Konopnicka owszem, a pomylenie ich to licealna klasyka), albo jakie jest prawdopodobieństwo znalezienia się wówczas na balu kobiety w ciąży (żadne). 
Ale o to nawet mniejsza (choć tego rodzaju wpadki drażnią mnie w filmach, których akcja toczy się w jasno określonym momencie dziejów – a na ekranie mamy w pewnej chwili datę „13 maja 1878”). Gorsze jest co innego. Otóż ja naprawdę jestem w stanie zrozumieć chęć nakręcenia serialu o feministce z drugiej połowy XIX wieku, którą stara się usidlić aferzysta-łajdak, marzący o awansie społecznym. Tylko po co używać nazwisk bohaterów wielkiej polskiej powieści (wiadomo po co: ze względów marketingowych)? I po co aferzyście ten awans, skoro (znów pojawia się problem researchu) wszyscy zachowują się jak lumpy, rzucają k..ami i chu…jami, co zaciera jakąkolwiek różnicę w sposobie zachowania ludu i arystokracji? 
Gdybyż to jeszcze miało wdzięk (nie ma), wewnętrzną logikę (brak), albo zachwycało grą aktorską[…]. Niestety w sumie przypomina to jednak amatorskie przedstawienie w kostiumach z wypożyczalni, do którego wykorzystano ponurą muzykę, żeby „zrobić nastrój”. I nie chodzi mi o brutalną niewierność powieści, tylko o to, że zamiast niej daje mi się jakiś ordynarny komiks.
 
Wygląda na to, że intuicja, wsparta niechęcią do udawania nowych adaptacji klasyki, powstrzymuje mnie słusznie jako odbiorcę. Choć zapewne zaraz pojawi się milion pięćset opinii widzów zachwyconych stawianiem świata Prusa na głowie. Bo przecież nie chodziło o kolejne przenoszenie oryginału, tylko dyskusję z tymże, choćby na potrzeby troglodyty, biegnącego przez intelektualny step z ajfonem w dłoni, któremu wiecznie za mało rozrywki. Zwłaszcza, że nienawidzi szkolnych lektur nie tylko dlatego, że ich nie czytał, ale że z ich powodu bywał nieraz porządnie kopnięty w wybujałe ego.
  
Nie wiemy jeszcze, co wyjdzie z kinowej wersji w reżyserii Macieja Kowalskiego. Jego „dzieło” zmierzy się z widzem z końcem września. Jednak efekt zestawienia Pawła Maślony z Netflixem nie mógł dać dobrych rezultatów z założenia. Z jednej strony płaskie zabiegi szokowania nauczycielek polskiego, nawykłych do nauczania świętej klasyki i w duchu zmagania romantyzmu z pozytywizmem, z drugiej zasilanie mody na feminizm, do tego walka o kasę i poprawność polityczną (aż żal, że producent nie wymusił czarnoskórego Rzeckiego). Koniec końców produkt najwyraźniej nie przyniesie chwały polskiemu kinu. Nie ubrązowi zdolnego skądinąd reżysera (że przywołam świetny film „Kos”, z równie świetnymi Braciakiem i Więckiewiczem), chyba, że plamami kału, którego spore dawki chlusną po sieci i nie tylko w reżysera Pawełka. Po co zatem przyprawiać gombrowiczowską gębę akurat „Lalce”? I po co czyni się z niej coś, co raczej powinno nosić tytuł (też znajdujący odniesienie w powieści) „Lalki rozpruwanie tępym scyzorykiem”? Wówczas można byłoby mówić o daleko posuniętej adaptacji na miarę czasów, a może nawet o satyrze historycznej a’la serial „1670”.

    Odpowiedź na powyżej postawione kwestie niemal trąca o banał. Kto dziś łączy nazwisko reżysera z tytułem? Gdyby Maślona próbował realizować kino autorskie pod własną nazwą, prawdopodobnie latami czekałby na znalezienie producenta, zatwierdzenie scenariusza, kołowanie funduszy, a efekt? Uznanie na kilku festiwalach, trochę projekcji w kinach studyjnych i miękkie lądowanie w niszowych kanałach telewizyjnych po latach. Za dużo zachodu jak na epokę, w której wszystko musi gnać, być teraz, natychmiast i nieważne co mówią, byle tytułu nie przekręcali. Ten zaś, dzięki przypadkom starego Prusa, każdy pamięta, chce czy nie. I ma szansę odrobić lekcje z polskiego, choćby po dekadach, a przy tym solidnie wyżyć się na nieprzepracowanych szkolnych porażkach. Recepta na kasę w połączeniu z manipulacją gawiedzi jest równie obrzydliwa, co bardzo skuteczna jak widać. To jeszcze jeden dowód na to, że wszystko da się przeliczyć na pieniądze. I tylko niesmak zostaje. Nawet nie z powodu wycierania pyska po kebsie narodową klasyką, ale z powodu przyzwolenia tzw. elit kultury i radości ignoranta, który łyknie każde badziewie dla chwili rechotu.

niedziela, 7 czerwca 2009

Totalitaryzm do wzięcia

Wracam z kina, wieczór, długa prosta aleja, pogrążona w zimnowiosennej zieleni, z zapachem kwitnących krzewów. Nic więcej nie trzeba dla skołatanej głowy, dla uspokojenia myśli. Mijam dwóch panów na ławeczce, podających sobie tanie wino na znak pokoju. Przekazujący butelkę mówi: a skąd ja wezmę dwieście na składkę ubezpieczenia? Po chwili przechodzą dwie panie, jedna rozżalona: pięćset złotych to same leki... . Kolejno mijane metry chodnika i młody mąż do żony: daj spokój, przeżyjemy w dwóch pokojach, więcej jesteśmy za domem niż wewnątrz, kupmy to auto za sześćdziesiąt, a nie będziemy do niego dokładać. Przy następnej ławeczce siedzą ludzie żyjący z dnia na dzień, z obrzmiałymi twarzami, ale i oni wymieniają zdanie o skrojonym radyjku z budzikiem, za które da się wziąć piętnaście złotych.

    Pieniądz w kwotach, składkach, podatkach, opłatach, cenach, tak trwale i mocno wszedł w nasze kontakty, w komunikację, że nie ma bez niego rozmów. Dziś powiedzieć: wszystko za pieniądze, wszystko ma swoją cenę, każdego można kupić, kwestia ceny, masz kasę masz wolność, to największe truizmy i oczywistości, tak zwyczajne, że zdawałoby się nie ma już o czym mówić. Całe zaś rozważanie o funkcji i roli pieniądza w życiu Polaka XXI wieku zupełnie nie pociąga, bo wiadomo: kto ma kasę ten się liczy i nie ma o czym gadać. Tylko dlaczego ten temat tak drażni, męczy i wraca, w zupełnie zresztą innym kontekście niż słynne „mieć czy być” z okładki książki Ericha Fromma. Świat zamknął się w przekonaniu, że nie ma dziś „być” bez „mieć”, czy nam się to podoba, czy w zasadzie częściej: bardzo nie podoba. Komu najmniej może się podobać? Z pewnością człowiekowi, dla którego zdobywanie fortuny nie stanowi jedynie słusznej drogi. Ludzie żyjący dla kasy, z kasą i przez kasę, może mniej mają dylematów, a energię życia kierują bez większych wątpliwości i jedynie słusznym strumieniem.

    Jako humaniście z przekonania i wykształcenia, bliżej mi zawsze do ludzi, którzy tkwią w objęciach pieniądza, choć nie pałają entuzjazmem z tego powodu, gdy ten przymusza ich do materialnego sposobu patrzenia na rzeczywistość. Już choćby z tego względu, że każdy musi się ubierać, jeść, mieszkać, przemieszczać, opłacać usługi, z których korzysta. Więcej: musi opłacać rozwój intelektu korzystając z książek, podróży, wystaw, uczestnictwa w życiu kulturalnym, które też nie chce być za darmo. Ba! Nawet z tytułu metafizyki i wiary musimy ponosić koszty czysto materialne, związane choćby z opłatami za obrządki religijne i przeróżne strawy duchowe.

    Po co zatem biorę się za oczywistości? Z braku lepszego tematu? Też. Ale również dlatego, że nie daje mi spokoju pewna myśl. Ekonomia, pieniądz, wolny rynek, to pojęcia, które tworzą współczesny totalitaryzm bez wyższej ideologii. Jest to jedyny totalitaryzm bez konkretnej twarzy faszysty, komunisty, psychopaty, idioty, proroka. Pieniądz podszywa swój totalitaryzm pod hasła wolności, równości, demokracji i rzeczywiście ciągnie za nos każdego z nas, bez względu na wykształcenie, wiek, płeć, kolor skóry, przynależność partyjną, wyznaniową, tradycję, światopogląd. Ogranicza życiowe wybory lub kieruje je według wysokości dochodów i wydatków.
  

Totalitaryzm pieniądza doskonale obchodzi się bez urzędów tropiących wroga ustroju. Organizacje finansowe, banki, wypełniają świetnie rolę służby bezpieczeństwa przywiązując klienta i zniewalając go na jego własne życzenie. Robią to bez aparatu represji, bez uciekania się do szantażu, prowokacji, a jedynie proponując szeroką gamę swoich produktów finansowych: kredytów, pożyczek, kart. Obywatel żądny stosownego standardu życia przychodzi pokornie i podpisuje lojalkę na znakomitą część własnego życia. Zaprzedaje swój trud i starania, swoją wolność i niezależność. Czasem przychodzi zmuszony zdobyciem jakiegokolwiek dachu nad głową, innym razem po prostu chce zapłacić za dom w modnej dzielnicy, za nowy model auta. Przyjmuje z pokorą wszelkie warunki podyktowane przez instytucje finansowe i oddaje się w posiadanie bankom, a jak trzeba to i komornikom. Przy tym pozostaje często zadowolony i doskonale przekonany o swojej wolności.

    Totalitaryzm pieniądza nie musi bać się żadnej rewolucji, tu nikt nie przyjdzie obalać systemu, bo ten totalitaryzm doskonale opanował zasadę divide et impera. Nikt i nic tak pięknie nie dzieli ludzi jak pieniądz. To dzięki niemu sami stawiają sobie getta, wyznaczają granice życia pomiędzy lepszym i gorszym, doskonalą zasady segregacji podług stanu posiadania. Niewidocznymi murami miast, zasiekami dzielnic, osiedli, posesji, odgradzają status bytu obywateli kategorii A, B, C i bezwiednie bawią się w wielkiego brata strzegącego reguł gry. Tym samym gniotą w zarodku możliwość pojednania, solidarności i wzajemnej obrony przed dalszym zagrabianiem przestrzeni człowieczeństwa przez pieniądz właśnie. I tak żądni dalszej rywalizacji w dochodzeniu do większego majątku, zdołają doskonale zapomnieć, że całkiem niedługo zza rogu starań i zabiegania wyjdzie śmierć, jedyna i szczera fanka demokracji. Ta nie zapyta o portfel i skroi gratis, wszystkim po równo choć na wymiar, kwit na jednorazowe drewniane pudełko.
    
Czy jest zatem coś, czego się boi taki totalitaryzm? Obawiam się, że to pytanie jest czysto hipotetyczne. Chciałoby się powiedzieć, że ustrój pieniądza powinien bać się spadku popytu na zakupy. Ten jednak z pewnością nie grozi. Człowiek początków XXI wieku zmuszony jest kupować bez przerwy. Z jednej strony obliguje go do tego bombardowanie mózgu milionami reklam wizualnych, audio, tekstowych, działających na podświadomość i innych. Z drugiej zaś producenci towarów wymuszają ciągłe zakupy. Robią to w sposób perfidny, produkując towary coraz gorszej jakości. Stopniowo i bez buntu godzimy się na tandetę nie mając innego wyjścia. Coraz częściej przestajemy się łudzić, że kupiliśmy samochód, pralkę, odkurzacz, deskę sedesową na dziesięć lat i więcej. Z konieczności też z coraz mniejszym żalem wyrzucamy na śmietnik prawie dobre przedmioty.

    Oto łamię nad wodą niewielką część wędki. Następnego dnia odwiedzam trzy kolejne sklepy wędkarskie i dowiaduję się w każdym, że tej części nie dostanę, bo nikt tego nie robi na sprzedaż, muszę kupić całą nową wędkę, a swoją, prawie dobrą, mam wyrzucić na śmietnik. Kilka dni później ułamuje się zawias deski klozetowej. W trakcie odwiedzin w marketach budowlanych dowiaduję się, że samych zawiasów nikt nie sprzedaje, muszę sobie kupić całą nową deskę. Rok wcześniej komuś ułamała się część w spłuczce i trzeba było kupić cały kompakt, bo już nikt nie produkował wkładu do spłuczki wyprodukowanej pięć lat wcześniej. Ktoś inny jadąc po raz kolejny do serwisu samochodowego, na pytanie czemu jego półroczny samochód ciągle się psuje, usłyszał, że im młodszy samochód, tym gorsze części. Jeszcze ktoś na pytanie, czemu w dwuletnim bloku tynk sypie się ze ścian, dowiedział się, że blok z kiepskiego materiału, bo developer koszty obniżał. I tym sposobem, chcąc nie chcąc, coraz boleśniej służymy totalitaryzmowi pieniądza, przeklinając pod nosem, stale zmuszani do zakupów, niezależnych od woli, ale podporządkowanych konieczności.

    Niby to wszystko oczywiste, niby banalne, niby powszechne, więc co zrobić, żeby jeszcze nie bolało? Nie myśleć? Nie rozważać? Nie dzielić włosa na czworo? I co pozostanie? Bezwolne, posłuszne szuranie butami po błyszczącej posadzce kolejnego centrum handlowego? Zatem spuśćmy zasłony milczenia i chodźmy, posłuszni systemowi, któremu nie zagrozi już żaden skok przez stoczniowy płot.
Print Friendly and PDF