Opowiadania Stanisława Srokowskiego wpisałem na listę prywatnych lektur dziesięć lat temu, gdy do kin wchodził Wołyń Smarzowskiego. O ile pamiętam z ciekawości, na ile reżyser rzeczywiście wykorzystał nieznaną mi wcześniej książkę. Temat historii rzezi na ówczesnych polskich kresach uznawałem za wystarczająco omówiony i jakoś skutecznie omijałem Nienawiść. Może uznałem, że zbyt głośno o tym było i jest, a może zawsze coś pilniejszego do przeczytania lądowało na biurku? Aż do teraz, gdy okazało się, że mam dostęp do audiobooka tych opowiadań. Wsłuchiwałem się uważnie w historie epatujące drapieżnym mordem, scenami niewyobrażalnej przemocy. Z trudem, ale i konsekwencją brnąłem przez upiorne doniesienia ze świata niewymownie irracjonalnego gniewu, bezradności, cierpienia i przerażenia, którego nie sposób sobie dziś uzmysłowić. Lektura nie tylko nie pozostawia obojętnym, ale też mnoży pytania o granice bestialstwa cywilizacji budowanej przez tyle stuleci. Przecinanie ludzi zardzewiałą piłą na pół, rozwlekanie wnętrzności, przybijanie ofiar do drzew na wzór krzyżowania, ucinanie języków, uszu, rozłupywanie głów siekierami, wywlekanie płodów z brzuchów matek widłami, roztrzaskiwanie główek dzieci o polne i przydrożne kamienie lub zwyczajnie o ścianę, to nie dzieje się wśród mitycznych dzikich ludów, a w kulturze judeochrześcijańskiej, która nie ma nic do powiedzenia po stuleciach jej zakorzeniania. A przy tym radość oszalałych z nienawiści oprawców, często uchlanych, brudnych i śmierdzących. Nie ma mowy nawet o zezwierzęceniu, bo w naturze nie ma zwierząt upajających się własnym okrucieństwem, dających upust uczuciu, którego inne ssaki zwyczajnie nie znają. Kierują się jedynie instynktem, a zabijają z głodu albo w obliczu zagrożenia, zaskoczone, i wówczas w obronie koniecznej.
Im więcej okrucieństwa, relacjonowanego na chłodno w prozie Srokowskiego, tym więcej poczucia bezradności w czytelniku, ale też pytań: dlaczego tak? Jeśli tamci Ukraińcy, bez wątpienia zaczadzeni prostacką ideologią, nakręcali się do walki rzekomo powstańczej, jeśli występowali przeciwko własnym sąsiadom, polskim, żydowskim, ormiańskim, a także ukraińskim, którzy nie podzielili szaleństwa nacjonalizmu, czemu zwyczajnie do nich nie strzelali? Czemu nie powiesili, nie otruli, tylko prześcigali się w pomysłach najokrutniejszych? Jak będąc dziś pomocnym i uczciwym sąsiadem, widząc Ukrainkę, rodaczkę, ale żonę Polaka, którego wczoraj się wspierało, można jutro ją zabić bez wahania, otoczywszy stekiem wyzwisk? Uprzednio poniżając i znęcając się nad ukochanym mężem na jej oczach i to w sposób, którego nie przynoszą najczarniejsze sny? Próbuję to racjonalizować. Może z nienawiści do poniżenia serwowanego metodycznie przez kresową polskość? Tamtejsi Polacy być może nie pozostali bez winy dyskryminując ówczesnych Ukraińców, nierówno ich traktując, ograniczając możliwości zdobycia wykształcenia i lepszej pracy? Może to strach zbudował okrucieństwo? Jeśli w tej bandzie nie będę godnym katem, za chwilę stanę się ofiarą własnych pobratymców. Wyłamałeś się to giń jak oni albo zarzynaj jak swój.
Nienawiść bywa równie irracjonalna, co okrutna. Umiejętnie podżegana nie dopuszcza do siebie refleksji, gdy jej miejsce wypełnia mieszanina gniewu i lęku. Jednak nienawiść chętnie licytuje, kto da więcej bólu, ściga się w pomysłach na wymyślne upokorzenia, tortury, formy zadawania cierpienia. Dowodzi czy i jak bardzo jesteś oddany sprawie. Ale strach przed zemstą swoich, to przecież tylko jeden motyw okrucieństwa. Może równie silnie towarzyszy mu frustracja, nieprzepracowane zaszłości, wyolbrzymione przez gniew na lacha, polskiego pana, który często garbował ukraińską skórę. Katowanie, jako odpłata za doznane lub wyobrażone krzywdy, chyba jednak nie uzasadnia stopnia zadawanego bólu, a przynajmniej nie przekonuje do niego.
Gdy już uznałem, że nie znajduję argumentów wobec aktów bestialstwa, w trakcie słuchania tej prozy dotarło do mnie, jak bardzo nienawiść nie bierze jeńców. Póki co jednak nie rządzi apodyktycznie, nie tylko do nienawiści należy ten świat. Jest w nim miejsce na przyzwoitość, jeśli nie na śladową miłość bliźniego. Jedni Ukraińcy mordują, gdy inni usiłują ratować polskich sąsiadów. Ostrzegają przed nadchodzącą rzezią, ukrywają w swoich gospodarstwach, często w zamian ginąc wraz z ukrywanymi pod ciężarem siekiery rodaków. Ale na tych, którzy usiłują żyć jak dotąd, spada również polski odwet, metodycznie odzwierciedlający te same techniki tortury i bezwzględności. Spirala szaleństwa ociekającego krwią nakręca się i nabiera absurdalnej mocy.
Tak oto, na naszych oczach, doświadczamy kolejny, z pewnością nie ostatni raz, jak bardzo wiedza z przeszłości niczego nie uczy na przyszłość. Albo uczy zdolnych do refleksji, a głupim zostaje rola manipulowanego nawozu historii, bez żalu ze strony historii zapewne. Sęk w tym, że jak długo ludzkość trwa, durniów, tępaków i troglodytów (w każdym pokoleniu, nacji i kraju) liczebnie jest zawsze znacznie więcej niż ludzi światłych, wrażliwych, empatycznych i tolerancyjnych i żadne formy edukacji tego nie zmienią. Elity, rzeczywiste a nie kreowane, pozostaną w rozproszeniu własnych prywatności, przezroczyste i niezdolne do narzucania zdania, nawet najmądrzejszego. Były i trwają pozbawione siły przebicia w możliwości zbliżenia ziemi do raju.
Zdrowy rozum podpowiada, że ludzie nie dzielą się na Ukraińców, Polaków, Żydów, Niemców i Szwedów, a jedynie na mądrych i głupich, na skrzywdzonych, poranionych i żyjących względnie zdrowo, na kulturalnych i chamów, na pracowitych i leni, na rzetelnych, uczciwych i cwaniaków, kombinatorów. I to nie nacja czyni ludzi szlachetnymi lub podłymi, a zwyczajnie poziom umysłowy, doświadczenia, traumy, wychowanie, wykształcenie i nabyta kultura oraz predyspozycje oraz przystosowanie do życia w społeczeństwie lub ich brak. I tak jakoś się dzieje, że prawi najczęściej płacą jakością życia za postępki szubrawców i siłę prymitywnej hurmy, sterowanej przez grupy jeszcze większych łotrów dzierżących tubę i taką czy inną władzę.
